प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको अवधारणा वि.स. २०३६ बाट सुरु भएदेखि स्वास्थ्य सेवा राष्ट्रको सामाजिक तथा आर्थिक विकासको आधार स्तम्भको रुपमा मानिदै आईएको छ । नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा स्वास्थ्य चौकीहरू समुदायस्तरको आधारभूत स्वास्थ्य सेवा वितरणको प्रमुख केन्द्रका रूपमा रहेका छन्। जनस्वास्थ्य सेवा ऐन २०७५ ले व्यवस्था गरे बमोजिम प्रत्येक वडामा आधारभूत स्वास्थ सेवा प्रदान गर्न स्वास्थ्य केन्द्रको स्थापना भई सेवा दिईरहेको छ । ग्रामीण भेगमा बसोबास गर्ने जनताका लागि स्वास्थ्य चौकी नै पहिलो उपचार केन्द्र हो ।
यस्ता संस्थाहरूमा कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीहरूले सीमित स्रोत साधन , न्यून जनशक्ति र उच्च कार्यभारबीच सेवा प्रदान गरिरहेका हुन्छन्। तर पछिल्लो समय स्वास्थ्य चौकीहरूमा कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीहरू बीच द्वन्द्व, कार्यस्थल तनाव र मानसिक समस्या बढ्दै गएको देखिन्छ। यी समस्याहरू केवल व्यक्तिगत स्तरमै सीमित नरही सेवा वितरणको गुणस्तर, संस्थागत वातावरण र समग्र स्वास्थ्य प्रणालीमै असर पार्ने विषय बनेका छन्। स्वास्थ्य चौकीहरू सामान्यतया सीमित भौतिक पूर्वाधार, ९८ किसिमका औषधिको मात्र आपूर्ति र अपर्याप्त जनशक्तिको समस्याबाट ग्रसित छन्।
यस्तो अवस्थामा स्वास्थ्यकर्मीहरूले बहुआयामिक जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ । एकै व्यक्तीले प्रतिकारात्मक र प्रबर्द्दनात्मक उपचारात्मक सेवा, अभिलेख व्यवस्थापन, समुदाय सचेतना कार्यक्रम,गाउँघर क्लिनिक तथा खोप कार्यक्रम तथा प्रशासनिक काम समेत गर्नुपर्ने अवस्था प्रायः देखिन्छ । स्वास्थ्यकर्मीहरूबाट सधैं सहानुभूति, धैर्य र व्यावसायिकता अपेक्षा गरिन्छ।उनीहरू पनि सामाजिक, आर्थिक तथा पारिवारिक दबाब झेलिरहेका यो समाजका सामान्य नागरिक नै हुन्। कार्यस्थलको निरन्तर दबाबले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ।
द्वन्द्व भन्नाले व्यक्ति वा समूहबीच हुने मतभेद, असहमति वा तनावपूर्ण सम्बन्धलाई बुझिन्छ। स्वास्थ्य चौकीको सन्दर्भमा द्वन्द्व प्रायः निम्न स्वरूपमा देखा पर्छ :
१. अन्तरव्यक्तिगत द्वन्द्व: सहकर्मीहरू बीच विचार, कार्यशैली वा व्यवहारमा फरक पर्दा उत्पन्न हुने द्वन्द्व हो। उदाहरणका लागि, कामको जिम्मेवारी असमान रूपमा बाँडिनु, कार्यविवरण अनुसार एकअर्काको योगदानलाई अवमूल्यन गर्नु वा एकले अर्काको अस्तित्व स्वीकार नगर्नु ।
२. संगठनात्मक द्वन्द्व : प्रत्यक्ष व्यवस्थापन, नेतृत्व शैली वा नीति–नियमप्रति असन्तुष्टि हुँदा उत्पन्न हुने द्वन्द्व जस्तै बिदा स्वीकृत नहुदा व्यक्तिगत काम पर्दा पनि जान नपाउदा उत्पन्न हुने तनाब तथा द्दन्द्द ।
३. भूमिका द्वन्द्व : एकै स्वास्थ्यकर्मीले धेरै भूमिका निर्वाह गर्नुपर्दा प्राथमिकता निर्धारण गर्न कठिन हुन्छ, जसले आन्तरिक तनाव र द्वन्द्व जन्माउँछ।
यी सबै प्रकारका द्वन्द्वहरू आपसमा अन्तर्सम्बन्धित हुन्छन् र दीर्घकालीन रूपमा संस्थागत वातावरणलाई नकारात्मक बनाउँछन्।
❖मनोवैज्ञानकि असर :
दीर्घकालीन तनावले चिन्ता ,मन आत्तिने समस्या, डिप्रेसन चडिचिडापन आत्मविश्वासको कमी र भावनात्मक थकान जस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ।
❖ शारीरकि असर :
निन्द्रा समस्या, टाउको दुखाइ, उच्चरक्तचाप तथा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामाकमी जस्ता समस्या देखा पर्न सक्छन्।
❖पेशागत असर :
तनावग्रस्त स्वास्थ्यकर्मीहरूमा काम प्रतिको रुचि घट्ने र सेवागुणस्तर कमजोर हुन्छ ।
द्वन्द्व र तनावले सेवा प्रवाहमा पार्ने असर
स्वास्थ्य चौकीमा द्वन्द्व र तनाव बढ्दा प्रत्यक्ष रूपमा बिरामी सेवामा असर पर्छ। संघठन कमजोर हुँदा समन्वयको अभाव देखिन्छ।
सूचना आदान–प्रदान प्रभावकारी नहुँदा उपचार प्रक्रियामा ढिलाइ हुन सक्छ। यसका अतिरिक्त, कर्मचारी पलायन को जोखिम बढ्छ। अनुभवी स्वास्थ्यकर्मीहरूले जागिर छोड्दा नयाँ जनशक्ति तयार गर्न समय लाग्छ, जसले ग्रामीण स्वास्थ्य प्रणालीलाई झनै कमजोर बनाउँछ।दीर्घकालीन रूपमा यसले समुदायको स्वास्थ्य सेवाप्रतिको विश्वास घटाउन सक्छ, जुन सार्वजनिक स्वास्थ्यका लागि गम्भीर चुनौती हो।
द्वन्द्व तथा तनाव व्यवस्थापनका रणनीतिहरू
स्वास्थ्य चौकीमा स्वस्थ काम गर्ने वातावरण निर्माण गर्न बहुआयामिक रणनीतिआवश्यक छ।
१. संस्थागत रणनीति :
❖ स्पष्ट कार्यविभाजन : सबै कर्मचारीको भूमिका र जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा निर्धारण गरिनुपर्छ र फोकलपर्सन तोक्नु पर्छ ।
❖ सहभागीपूर्ण नेतृत्व शैली : निर्णय प्रक्रियामा कर्मचारीको सहभागिताब ढाउँदा स्वामित्व र अपनत्वको भावना विकास हुन्छ।
❖ नियमित कर्मचारी बैठक र संवादःमासिक समीक्षा बैठक, अनुभव साटासाटले समस्या समयमै पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।
❖ गुनासो सुन्ने प्रणालीको सुरुवात
२. व्यक्तिगत रणनीती :
❖ स्वास्थ्यकर्मीहरूले पनिआत्म–हेरचाहरस्वहेरचाह(Self-care) अभ्यास गर्नआवश्यक छ ।
❖ पर्याप्त आराम
❖ नियमित शारीरिक व्यायाम
❖ ध्यान,योगअभ्यास कार्यालयको सुरुवात यसैबाट गर्ने
❖ साथी तथा परिवारसँग भावनात्मक संवाद
❖ आवश्यक परे मनोपरामर्शसेवा लिन पनि सकिन्छ
यी उपायहरूले मानसिक सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछन्
३. नीतिगत रणनीती :
❖ स्थानीय तह , प्रदेश तह तथा संघिय मन्त्रालयले निम्नपक्षमा ध्यान दिनुपर्छ ।
❖ कर्मचारी प्रोत्साहन तथा करियर विकास कार्यक्रम(बार्षिक तलब बृद्दी ,अन्तरप्रदेश सरुवा ,जोखिमभत्तां)
❖ मानसिक स्वास्थ्य सेवा पहुँच
❖ स्थानीय तहले विना इजाजत संचालनमा रहेकाहरुको दबदबालाई कानुनी दायरामा ल्याई सरकारी स्वास्थ्य सेवा प्रणालीलाई बलियो र सेवाग्राही मैत्री र सर्भसुलभ बनाउनु
❖ प्रोत्साहन तथा करियर विकास अवसर
❖ पर्याप्त जनशक्ति व्यवस्थापन
यसले स्वास्थ्यकर्मीहरूको मनोबल बढाउनेछ।
“स्वस्थ स्वास्थ्यकर्मी बिना स्वस्थ समुदाय र देश सम्भव छैन” भन्ने अवधारणा अहिले विश्वव्यापी रूपमा स्वीकार गरिएको छ।स्वास्थ्यकर्मीहरूले आफ्नो सीमालाई चिन्नु, सहयोग माग्न हिच्किचाउनु नहुने र मानसिक स्वास्थ्यलाई कमजोरी होइनआवश्यकता मान्ने संस्कृतिको विकास गर्नु अपरिहार्य छ।
स्वास्थ्य चौकीमा कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीहरू नेपालको प्राथमिक स्वास्थ्य प्रणालीका आधारस्तम्भ हुन्। उनीहरू बीच हुने द्वन्द्व र तनाव व्यक्तिगत समस्या मात्र नभई संस्थागत र प्रणालीगत चुनौती हो। यसलाई समयमै सम्बोधन नगरे सेवा गुणस्तर घट्ने, जनशक्ति पलायन बढ्ने र समुदायको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने निश्चित छ।
त्यसैले खुला संवाद, सहानुभूतिपूर्ण नेतृत्व, आत्म–हेरचाह अभ्यास र नीतिगत समर्थनमार्फत स्वस्थ कार्यपरिवेश निर्माण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। मानसिक रूपमा सशक्त स्वास्थ्यकर्मीहरूले मात्र समुदायलाई प्रभावकारी, गुणस्तरीय र दिगो स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्न सक्छन्।अन्ततः, स्वास्थ्यकर्मीको कल्याणमा गरिएको लगानी नै समाजको दीर्घकालीन स्वास्थ्यमा गरिएको लगानी हो।
हामी क्षमा चाहन्छौं यो पोस्ट धेरै पुरानो भएको ले कमेन्ट बक्स बन्द गरेको छौं |